Portal o numizmatyce

Z całej mnogości przeróżnego bilonu będącego na przestrzeni jakiegoś okresu czasu w obiegu płatniczym w danym kraju możemy przeważnie odczytać wiele ciekawych informacji. Przede wszystkim możemy się dowiedzieć czy i ewentualnie jak historycznie zmieniał się tam ustrój. Przeważnie bowiem na rewersie (tak jak w Polsce), ale czasem bywa, że i na awersie znajduje się nazwa kraju. I tak jak u nas do pewnego momentu na monetach figurowała nazwa Polska Rzeczpospolita Ludowa, żeby następnie zmienić się w Rzeczpospolitą Polską, tak również w przypadku innych narodowości z pewnością bywało podobnie.

Podobnie rzecz się ma z rysunkami bądź wizerunkami umieszczanymi na awersach metalowych pieniędzy. Co prawda czasem na podstawie tłoczonych rysunków, bez zaglądania na drugą stronę, można się zorientować z monetą jakiego kraju mamy do czynienia, ale nie jest to sprawa oczywista. Czasem jakieś motywy roślinne lub napisy w egzotycznych językach są dla nas na pierwszy rzut oka po prostu mało czytelne i nic nam wielkiego, poza odczuciami estetycznymi, nie mówią.

Inaczej ma się kwestia wizerunków umieszczanych na monetach. Tutaj oczywiście widząc oblicze jakiegoś władcy lub innej postaci historycznej i mając podpis wskazujący, z kim mamy do czynienia, nawet bez posiłkowania się drugą stroną medalu możemy z dużym prawdopodobieństwem określić walutę jakiego kraju trzymamy w ręce. Jasne, że nikt nie ma takiej wiedzy, żeby wiedzieć, jakie postaci historyczne widnieją na wszystkich monetach na całym świecie. Continue reading →

Jest powszechną wiedzą fakt, iż Mennica Państwowa, co pewien czas wypuszcza jakąś okolicznościową monetę bądź serię monet. Dla numizmatyków to zwykle nie lada gratka. Nieraz widziałem jadąc rano do pracy, jak pod oddziałem NBP kłębiła się olbrzymia kolejka, zapewne kolekcjonerów, chcących nabyć najnowszy okaz. Oczywiście siłą rzeczy, byli również wśród nich i tacy, których jedynym celem była wyłącznie spekulacja, czyli zarobienie pieniędzy przy okazji wydania nowej monety. Wiadomo również, że ilość monet w okolicznościowej serii jest ograniczona i podzielona w jakiś tam odgórny sposób pomiędzy poszczególne oddziały Narodowego Banku Polskiego. Dlatego ważną rzeczy było znalezienie się mniej więcej z przodu tej kolejki, tak, aby poranne wstawanie nie poszło na marne. Wyobrażam sobie, że zwykle trzeba było wstać nawet w środku nocy, aby ten cel osiągnąć i mieć pewność, że będzie można nabyć upragniony numizmat. Rzecz jasna trzeba mieć też odpowiednie fundusze, bo chociaż zwykle nie wiąże się to z bardzo dużymi kosztami, bywają jednak okazy naprawdę wartościowe a przez to naprawdę drogie. Dlatego często dla takiego numizmatyka wiąże się to z jakimiś mniejszymi lub większymi wyrzeczeniami, ale myślę, że wszyscy oni i tak będą zawsze zapewniać, że i tak warto. Dla samego faktu posiadania, dla dobrej lokaty pieniędzy na przyszłość dla siebie lub potomnych lub po prostu dla szybkiego niezłego zarobku. Continue reading →

Kolekcjonerzy monet cenią sobie nie tylko monety aktualnie wydawane przez mennicę polską lub też inne organizacje, ale tym bardziej egzemplarze, które wydatnie wpisują się w polską historię. Szczególnym czasem dla naszego kraju była II Wojna Światowa i okupacja hitlerowska. Związane to nie było tylko w prowadzeniem działań wojennych, ale także z pewnymi aspektami życia ludzi, którzy nie byli na froncie. Okupanci chcieli zniszczyć polskość na każdym polu, toteż nawet obowiązujące pieniądze wprowadzane były w duchu niszczenia polskiego narodu. Dzisiaj te środki płatnicze stanowią nie lada gratkę dla kolekcjonerów. Monety okupacyjne były w trakcie wojny wprowadzone osobno dla Generalnej Gubernii, dla łódzkiego getta, dla Królestwa Polskiego oraz osobno dla terenów wschodniej Polski. Dzisiaj ich cena zdecydowanie przewyższa ówczesną wartość. Dla przykładu moneta o wartości dziesięciu marek obowiązująca w okupowanym łodzkim getcie dzisiaj warta jest na wolnym rynku około dwustu złotych, co dla przeciętnego kolekcjonera nie stanowi wcale małej sumy pieniędzy. Wiele z tych egzemplarzy monet dzisiaj trudno jest kupić lub jest to po prostu niemożliwe. Continue reading →

Kiedy podczas I Wojny Światowej dotychczasowi sojusznicy tj. Rosja oraz Niemcy zwrócili się przeciwko sobie, wojska niemieckie zajęły ziemie zaboru rosyjskiego. Na części terenów okupowanych utworzono twór, który został nazwany Jenerał Gubernatorstwem Warszawskim. Zamysłem władz niemieckich było przekształcenie gubernatorstwa po zakończeniu wojny w Królestwo Polskie – które miało być całkowicie podporządkowane władzom w Berlinie. Tuż po przejęciu władzy przez zarządcę niemieckiego na terenach gubernatorstwa zaczęto wprowadzać niemiecki porządek administracyjny oraz finansowy. W tym celu dekretem z grudnia 1916 roku powołano lokalny bank emisyjny pod nazwą Polska Krajowa Kas Pożyczkowa i postanowiono wydać nowe banknoty, które miały zastąpić obowiązujące na tym terenie rosyjskie ruble. Okupacyjne banknoty PKKP były pierwszymi polskojęzycznymi banknotami, które zostały wyemitowane w XX wieku. Banknoty były emitowane w dwóch seriach – pierwsza seria zwana „jenerał”, natomiast druga seria – „generał”. Nazwy są związane z różnymi napisami znajdującymi się pod notami prawnymi z podpisami zarządu guberni. Serie banknotów różnią się od siebie również treścią noty prawnej, która była umieszczona na banknotach. Na banknotach pierwszej serii bank emisyjny nie jest wyraźnie określony, uściślono to na banknotach drugiej serii. Najwyższymi nominałami marki polskiej były 1000 oraz 100 marek. Ciekawe jest jednak to, że banknot 1000 marek nie był wyemitowany w pierwszej serii. 1000 marek polskich to nie tylko największy nominał ale i największy bilet pośród okupacyjnych banknotów. Jego wymiary to aż 210 x 128mm. Był wydrukowany na prążkowanym papierze z poddrukiem w berlińskiej drukarni Reischdruckerei. Centralną część awersu banknotu zajmują nota prawna oraz podpisy zarządu Wolfganga Von Kreissa, Ueberschaera oraz Von Conrada. Po lewej stronie awersu biletu umieszczono tarczę herbową z białym orłem na czerwonym tle, po przeciwnej jest tarcza herbowa z nominałem w kolorze złota na czerwonym tle. Rewers banknotu był ozdobiony rysunkami o orientalnym stylu oraz reprodukcjami głów kobiet w stylu antycznym. Banknot był w obiegu do 30 listopada 1923 roku

Dla kolekcjonerów banknotów polskich szczególne znaczenie mają te z okresu przed II wojna światowa z tego względu że nie zachowało się ich zbyt wiele. Do tych szczególnie cennych należy gulden gdański którego emisja przypadła na lata 1923-1930 czyli okres Wolnego Miara Gdańska. Wolne Miasto Gdańsk jak każde autonomiczne miasto-państwo posiadało własna jednostkę walutowa podkreślająca jego ekonomiczną odrębność. Gulden został uchwała senatu zatwierdzony jako powszechny i prawnie dopuszczony do ubiegu pieniądz od roku 1923 kiedy to po raz pierwszy został wydany przez Gdańską Kasę Centralną a następnie jego emisja zajął się w roku 1924 Bank Gdański, mający kilka swoich oddziałów w Wolnym Mieście Gdańsku. Wybijane były również monety, z tym ze Bank Gdański nie posiadał własnej mennic a monety były wybijane e Berlinie, zresztą napisy zarówno na monetach jak i na banknotach były podobnie jak na poprzedniej walucie marce w języku niemieckim. Guldeny były bardzo staraninie zaprojektowane. Papierowe banknoty miały wizerunki ciekawych historycznych dzisiaj miejsc z Gdańska. Każdy banknot posiadał obowiązkowo znak wodny oraz symbol gdańska- dwa lwy podtrzymujące herb gdański. Banknot o nominale 10 guldenów przedstawiał Dwór Augusta w Gdańsku podobnie jak banknot 25 guldenów z roku 1937. Dwudziesto guldenówka z roku 1932 natomiast przedstawiała wizerunek Wieży Więziennej, symbol murów obronnych historycznego Gdańska. Banknot o nominale 25 guldenów gdańskich to wizerunek słynnego Kościoła Mariackiego natomiast banknot o nominale 50 guldenów to dom podcieniowy charakterystyczny dla architektury ówczesnych Żuław. Kolejny nominał to banknot 100 guldenów gdańskich wydany 10 lutego 1924 jak również 1 sierpnia 1931 z wizerunkiem portu gdańskiego i żurawia portowego. I jeszcze w obiegu były nominały 500 oraz 1000 guldenów z wizerunkami kolejno: Wielkiej Zbrojowni w Gdańsku oraz Ratusza na Rynku Głównym. Wszystkie banknoty wydane przez Bank Gdański miały odmienna kolorystę, przeważał kolor brązowy, pomarańczowy oraz szary.

W Pierwszej emisji polskich powojennych banknotów w 1944roku, które były wyemitowane przez Centralną Kasę Skarbową najwyższym banknotem było 500zl. Dopiero w 1945 roku w styczniu reaktywowany Narodowy Bank Polski wyemitował swój pierwszy banknot – 1000zł. Pierwsza seria jednak tego banknotu była drukowana  na tych samym papierze co poprzednio drukowane pieniądze. Był to pierwszy banknot, który był zaprojektowany już w Polsce przez Ryszarda Kleszczewskiego i wydrukowany był jedynie w Polsce w łódzkiej Państwowej Wytwórni Papierów Wartościowych. Banknot ten miał wymiary 182 x 97mm. Posiadał znaki wodne w kształcie wydłużonych gwiazd na całej powierzchni. Na obu stronach banknotu były umieszczone seria oraz numery seryjne w kolorze czerwonym.  Już w rok później był wyemitowany następny banknot o nominale 1000zł, zaprojektowany przez Wacława Borowskiego. Był to pierwszy banknot, który posiadał na awersie podpisy zarządu NBP. Rysunki na banknocie utrzymane  były w stylu socrealistycznym. Na awersie widoczne były postacie górnika i robotnika, na rewersie widać krajobraz przemysłowy. Banknot miał zmieniony znak wodny – była to litera W o różnych odcieniach, taki znak wodny utrzymał się aż do wymiany pieniędzy w roku 1950. W półtorej roku później do obiegu wszedł następny banknot 1000zł, również projektu Wacława Borowskiego. Od poprzedniego różnił się jedynie rysunkami na banknocie – na awersie jest robotnik, natomiast na rewersie znajduje się pejzaż przemysłowy z dymiącymi kominami. Wszystkie te banknoty obowiązywały do 28.10.1950roku. Na kolejny banknot o tym nominale trzeba było poczekać do 1965 roku, kiedy to na zbliżające się tysiąclecie państwa polskiego wyemitowano nowoczesny banknot o tym nominale. W stosunku do poprzednich banknotów nie był on duży, jego wymiary to 150 x 75mm. Był to pierwszy banknot z późniejszej serii wielcy Polacy.  Jego znak wodny to głowa Mikołaja Kopernika w kole. Awers ozdabiał rysunek Mikołaja Kopernika, na rewersie widoczny jest rysunek układu słonecznego w kopernikowskim rozumieniu.  Projektantami banknotu byli Julian Pałka orz Henryk Tomaszewski.

Rok 1919 był bardzo ważny jeśli chodzi o polską politykę monetarną. Z jednej strony Sejm RP w ustawie z 19.01.1919roku ustanowił, ze polską walutą będzie złoty, dzielony na 100gr, jednocześnie przesunął czas wprowadzenia jednostki monetarnej na czas nieokreślony. Ustawodawca reaktywował Bank Polski, który miał zastąpić dotychczasowego emitenta polskiej waluty – Polską Krajową Kasę Pożyczkową. W skład rady nowego emitenta miały wejść osoby z rady PKKP. Zamówiono nawet w bankach zachodnich banknoty nowej waluty. Były to banknoty o nominałach 1,2,5,10,100,500,1000,5000zł. Druk banknotów o niższych nominałach zostały powierzone francuskiemu bankowi centralnemu Banque de France. W większości na banknotach były umieszczona podobizna Tadeusza Kościuszki, jedynie na 5zł banknocie był książę Józef Poniatowski. Większe nominały banknotów od 100zł do 5000zł zostały drukowane w drukarni współpracującej z Bank of England – Waterlow & Sons Limited. Co ciekawe o ile nawet najmniejsze banknoty marki polskiej posiadały znaki wodne zabezpieczające polskie pieniądze to w przypadku najniższych nominałów złotych polskich brakowało tego zabezpieczenia. Pojawiły się dopiero w późniejszych emisjach tych banknotów. Postać Tadeusza Kościuszki była najczęściej wykorzystywana na polskich banknotach pochodzących z okresu przedwojennego, w pierwszej emisji był na wszystkich nominałach oprócz wspomnianych 5złotych. Dopiero na banknotach pochodzących z 1924 roku pojawiła się postać królowej Jadwigi. W 1924 roku pojawiły się w emisji dziwne banknoty zwane bilety zdawkowe. Były to banknoty zastępcze za grosze, gdyż szybko okazało się, że zamówiono o wiele za mało monet o niskich nominałach. Najniższe nominały biletów zdawkowych tj. 1 gr oraz 5 gr, zostały wydrukowane na połówkach banknotów marek polskich, natomiast pozostałe miały postać normalnych banknotów z jednej strony były wydrukowane reprodukcje monet, które miały zastąpić, z drugiej strony były umieszczone rysunki przedstawiające pomniki warszawskie. Bilety te były w obiegu do końca roku 1924.

Garść porad dla początkujących numizmatyków, którzy nie mają wielkiej kolekcji, mają za to pasję i nieprzejednaną ochotę zgromadzenia najpiękniejszych monet w historii. Oczywiście gwarancji nie ma, ale jeśli numizmatyk jest numizmatykiem z powołania i interesuje się nie tyle monetami dla nich samych, co raczej ze względu na okoliczności ich powstania to najpewniej interesującą propozycją będą monety koronne Stanisława Augusta Poniatowskiego.
Na mocy reform wprowadzanych przez ostatniego króla Polski ujednolicono system monetarny na terenie państwa, ponieważ to, co działo się z gospodarką było efektem samowoli mennic i poszczególnych dzielnic. Poniatowski utworzył nowe mennice, na podwalinie starych zresztą, ale działające już, teoretycznie, na podstawie nowej stopy menniczej. Piszę „teoretycznie”, ponieważ część z mennic w niedługim czasie zamknięto, jako że nie przestrzegały owej stopy. Funkcjonowały więc ostatecznie dwie mennice koronne, jedna w Warszawie, do tysiąc siedemset dziewięćdziesiątego piątego roku, druga w Krakowie, ale ta swoją działalność zakończyła o dekadę wcześniej.
Monety koronne podówczas wybite trafiały normalnie do obiegu, a było ich całkiem sporo, ponieważ musiały zastąpić wszystkie dotychczas używane monety. Z tego powodu, pomimo upływu czasu, także dziś monety koronne Stanisława Augusta Poniatowskiego nie są rzadkością, jeśli wiedzieć, gdzie o nie pytać. Aukcje internetowe, fora numizmatyczne, targi to miejsca najodpowiedniejsze.
Z drugiej jednak strony dobrym miejscem na poszukiwania są także sklepy z rupieciami czy miejskie bazary. Często bowiem monety koronne Stanisława Augusta Poniatowskiego odnajdowane są przypadkiem, a ich znalazca nie wie wiele o ich wartości, poza tym, że z monet z wybita datą może się dowiedzieć, że są dość wiekowe. Warto pytać nie tylko ściśle w środowisku numizmatyków- monety koronne były dostępne przecież na całym terenie Polski, a później dotarły także w większej ilości do państw zaborczych, gdzie dziś także zdobią kolekcje numizmatyków. Znalezienie monet, zwłaszcza tych o stosunkowo niewielkim nominale, nie nastręcza szczególnych trudności, natomiast za dukatami czy talarami trzeba już trochę się nachodzić, żeby znaleźć takie w dobrym stanie, co też bynajmniej nie oznacza, że jest to niemożliwe- numizmatyka to nie tyle kolekcjonowanie monet, co raczej ich poszukiwanie.

Jedną z bardziej interesujących monet obiegowych z okresu 1923- 2009 jest moneta o nominale 10 złotych. Jej emisja rozpoczęła się po reformie skarbowo – walutowej przeprowadzonej w 1923 roku. Co ciekawe, pierwsza moneta dziesięciozłotowa z tego okresu, ozdobiona wizerunkiem króla Bolesława Chrobrego, wykonana została ze złota. Moneta miała 19 milimetrów średnicy, a jej nakład wyniósł 50 tysięcy egzemplarzy. Kolejne wersje monety dziesięciozłotowej nie były już wykonywane ze złota. W 1932 roku do obiegu wprowadzono srebrną monetę ozdobioną wizerunkiem kobiety. Oprócz stopu monetarnego zmieniły się także wymiary monety, ta jej wersja miała 34 milimetry średnicy. Znacznie zwiększył się także nakład, w tej wersji sięgał 6 milinów egzemplarzy. W 1933 roku pojawiła się kolejna wersja monety o nominale 10 złotych. Przedstawiała ona wizerunek Jana III Sobieskiego. Nie zmieniły się właściwości fizyczne monety: średnica, użyty stop monetarny oraz masa. Przed 1939 rokiem wyemitowano jeszcze podobne wersje monet ozdobione wizerunkami Romualda Traugutta oraz Józefa Piłsudskiego. Prawdziwą różnorodność monety o nominale 10 złotych można jednak dostrzec dopiero w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W tym okresie wyemitowano bowiem dwadzieścia różnych wersji monety. Pierwsza z nich, przygotowana ze stopu zwanego miedzioniklem wyemitowana została w 1959 roku. Monetę zdobił wizerunek Mikołaja Kopernika, a jej nakład w roku 1959 wyniósł ponad 12 milionów egzemplarzy. W tej wersji moneta miała 31 milimetrów średnicy i masę 12,9 gram. Wyemitowano jeszcze pięć wersji monet o takich samych właściwościach fizycznych. Zdobiły je wizerunki Tadeusza Kościuszki, Kazimierza Wielkiego, Warszawskiej Nike oraz Kolumny Zygmunta. W 1966 roku zmianie uległy rozmiary monety. Jej średnica wynosiła 28 milimetrów, a masa 9,5 grama. Ta wersja monety zdobiona była wizerunkiem Kolumny Zygmunta, na kolejnych jej wersjach charakteryzujących się tymi samymi własnościami fizycznymi znalazły się wizerunki Karola Świerczewskiego, Mikołaja Kopernika, Marii Skłodowskiej – Curie, a także upamiętnienie 25 lat Ludowego Wojska Polskiego, 50 lat portu w Gdyni i 25 lat Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W 1975 roku moneta dziesięciozłotowa uległa kolejnej zmianie. Jej średnica wynosiła 25 milimetrów, a masa 7,7 gram. Wersje o tych właściwościach fizycznych przedstawiały między innymi Adama Mickiewicza i Bolesława Prusa.

Wszyscy doskonale zdajemy sobie sprawę z faktu, że wszelkiej maści mennice rozprzestrzenione na całym naszym globie spełniają swoje zadanie należycie. Czymże bowiem byłby świat bez monet? Pomijając naturalnie taką oczywistość, że uniemożliwiłoby to większość procesów płatniczych, do których dochodzi każdego dnia w niemal każdym zakątku Ziemi, byłoby to również w pewnym stopniu zaprzeczeniem tego, co człowiek uznał za prawidłowe już tysiące lat temu.
Nie ma jednak sensu zbytnio się rozwodzić na ten temat. To, co chciałem wyjaśnić osobom zainteresowanym, to istotę monet próbnych będących od bardzo dawna w obiegu. Wiele osób bowiem zastanawia się, po co one są? Postaram się pokrótce wyjaśnić przedstawione zagadnienie.
Próba jak to próba – chodzi o sprawdzenie, czy w przypadku, gdyby dany przedmiot wszedł do użytku codziennego, spełniłby on swoje zadanie pod względem funkcjonalnym i jakościowym. Każda moneta, która dopuszczona została kiedykolwiek do ogólnego obiegu miała swoją co najmniej jedną wersję próbną.
Dodatkowo warto zauważyć, że takowe monety próbne nie są wartościowym środkiem płatniczym, ponieważ żadna z nich nie ma prawa według przepisów ujrzeć światła dziennego. Przeważnie wytwarza się takie monety maksymalnie w kilkuset egzemplarzach, co jest o tyle zrozumiałe, że przecież zbędne by było bicie ich w jakiejkolwiek większej ilości. Ponadto dzięki takiemu ograniczeniu takie monety próbne mają wartość kolekcjonerską, niekiedy sięgającą nawet kilkuset tysięcy złotych.
Istnieje pogłoska, że Mennica Polska mająca swoją siedzibę w Warszawie od 1994 roku nieprzerwanie bije monety próbne, nie podając przy tym żadnych konkretnych informacji. Jeśli jest to prawda, to jaki byłby tego cel – nie wiadomo. Według mojej subiektywnej opinii liczy się jednak fakt, że na co dzień nie spotyka się takich monet, ponieważ mogłyby one w nieprzewidywalny sposób namieszać w rodzimym systemie płatniczym.
Monety próbne najczęściej można dostać na aukcjach za – jak pozwoliłem sobie wcześniej nadmienić – niekiedy kolosalne dla przeciętnego Polaka sumy i mają one charakter czysto kolekcjonerski. Fakt faktem, nie jest to tanie hobby, ale może się wiązać z niebagatelną perspektywą zarobku, szczególnie jeśli weźmiemy pod uwagę kolejne pokolenia. Wyobraźmy sobie tylko, jaką wartość za czasów naszych prawnuków przybiorą monety, które dziś sięgają wiekowo – powiedzmy dla przykładu – stu lat?